โรคพยาธิปากขอเกิดจาก “ตัวอ่อนพยาธิปากขอของสัตว์” (ส่วนใหญ่คือสุนัขและแมว) ที่ปะปนอยู่ในดินที่ปนเปื้อนมูลสัตว์ เมื่อคนเดินเท้าเปล่า นั่งบนพื้นดิน หรือทำสวนโดยไม่สวมถุงมือ ตัวอ่อนพยาธิสามารถชอนไชผ่านผิวหนังปกติเข้าไปได้ แม้ผิวหนังจะไม่มีแผลก็ตาม

• สัมผัสดินที่ปนเปื้อนอุจจาระสุนัขหรือแมวที่มีพยาธิ

• เดินเท้าเปล่าบนดินหรือทราย

• นั่งหรือนอนบนพื้นดินที่อาจมีเชื้อ

• ทำสวน ปลูกต้นไม้ ขุดดิน โดยไม่สวมถุงมือ

ลักษณะเด่นของโรคนี้คือ “รอยเส้นคดเคี้ยวสีแดงใต้ผิวหนัง” ที่ค่อยๆ ยาวขึ้นวันละไม่กี่มิลลิเมตรถึงเซนติเมตร พร้อมกับอาการคันมาก

Note: รอยเส้นยาวๆ ที่เห็นไม่ใช่ “ขนาดของตัวพยาธิ” แต่เป็น “รอยทางเดิน” ของตัวอ่อนพยาธิปากขอที่เคลื่อนที่ไปเรื่อยๆ ใต้ชั้นผิวหนัง บริเวณที่พบบ่อย: ฝ่าเท้า นิ้วเท้า ง่ามเท้า มือ แขน ขา สะโพก (บริเวณที่สัมผัสดินโดยตรง)

พยาธิชนิดนี้เป็น “พยาธิของสัตว์” ไม่สามารถเจริญเติบโตเป็นตัวแก่ในร่างกายคนได้ ดังนั้น

• พยาธิจะไชอยู่แค่ชั้นหนังกำพร้า ไม่ไชลึกไปกว่านั้น

• ภายในเวลาไม่เกิน 1 เดือน ตัวอ่อนพยาธิจะตายไปเอง

• ไม่ทำให้เกิดอาการทางระบบประสาทหรืออวัยวะภายใน

• วินิจฉัยให้แน่ชัดว่าเป็นพยาธิชอนไชผิวหนังจริง (ไม่ใช่โรคผิวหนังอื่น)

• รับยาฆ่าพยาธิ เพื่อลดอาการคันและทำให้หายเร็วขึ้น

• ป้องกันการติดเชื้อแบคทีเรียซ้ำซ้อนจากการเกา

• สวมรองเท้าทุกครั้งเมื่อออกนอกบ้าน โดยเฉพาะบนพื้นดิน พื้นทราย

• สวมถุงมือเมื่อทำสวน ปลูกต้นไม้ หรือขุดดิน

• หลีกเลี่ยงการนั่งหรือนอนบนพื้นดินโดยตรง

• ถ้าเลี้ยงสุนัขหรือแมว ฝึกให้ถ่ายเป็นที่เป็นทาง และเก็บมูลสัตว์ทันที

• พาสัตว์เลี้ยงไปถ่ายพยาธิตามกำหนด

โรคพยาธิตัวจี๊ดเกิดจากพยาธิตัวกลม ชื่อวิทยาศาสตร์ Gnathostoma spinigerum ตัวแก่ยาวประมาณ 1.5 – 3.0 เซนติเมตร มีลักษณะลำตัวกลมยาว หัวคล้ายลูกฟักทองที่มีหนามปกคลุม ส่วนตัวอ่อนที่พบในคนยาวประมาณ 0.4 – 0.9 เซนติเมตร และมีลักษณะสำคัญคือ “เคลื่อนที่ไปเรื่อยๆ” ในร่างกายของคน

• รับประทานเนื้อสัตว์ที่ปรุงไม่สุก โดยเฉพาะปลาน้ำจืด

• รับประทานอาหารหมัก เช่น ปลาส้ม ปลาร้าดิบ เป็นต้น

• บวมแดงตามแขน ขา ลำตัว หรือใบหน้า

• มีรอยทางแดงๆ ตามแนวที่พยาธิไชผ่านไป

• อาการบวมจะเป็นอยู่ประมาณ 1 – 2 สัปดาห์ แล้วหายไปเอง แม้ไม่ได้รับการรักษา

• หลังจากนั้นอาจบวมขึ้นใหม่ในบริเวณอื่นใกล้ๆ กัน — นี่คือลักษณะเด่นของโรคนี้!

• บางครั้งคลำได้เป็นก้อนคล้ายเนื้องอก

พยาธิตัวจี๊ดไม่ได้อยู่แค่ใต้ผิวหนังเสมอไป หากไชเข้าอวัยวะภายในอาจทำให้เกิดอาการรุนแรง:

• ตา – อาจทำให้การมองเห็นผิดปกติ ไปจนถึงตาบอด

• ปอด – ไอ หายใจลำบาก

• กระเพาะปัสสาวะ – ปัสสาวะเป็นเลือด

• สมอง – อาเจียน คอแข็ง ปวดตามเส้นประสาท อันตรายถึงชีวิต

การวินิจฉัยโรคพยาธิตัวจี๊ดอาศัยองค์ประกอบหลายอย่างร่วมกัน เนื่องจากการผ่าเข้าไปในก้อนบวมมักไม่พบตัวพยาธิ (เพราะพยาธิเคลื่อนที่ไปที่อื่นแล้ว) แพทย์จะพิจารณาจาก:

• อาการเจ็บ ปวด บวม และเคลื่อนที่ได้

• ประวัติการรับประทานอาหารสุกๆ ดิบๆ

• การเจาะเลือดเพื่อตรวจหาภูมิคุ้มกันเฉพาะต่อพยาธิ

• รับประทานอาหารปรุงสุกเท่านั้น

• หากมีอาการบวมเคลื่อนที่ได้ โดยเฉพาะมีประวัติกินอาหารสุกๆ ดิบๆ ให้รีบพบแพทย์

พยาธิหอยโข่ง ชื่อวิทยาศาสตร์ Angiostrongylus cantonensis หรือที่เรียกว่า “พยาธิปอดหนู” เป็นพยาธิตัวกลมที่ปกติอาศัยอยู่ในหลอดเลือดแดงของปอดหนู ตัวแก่ยาวประมาณ 2 – 3 เซนติเมตร ตัวเมียมีลักษณะสีแดงสลับสีขาวพันเป็นเกลียวคล้ายเครื่องหมายของร้านตัดผม ในประเทศไทยพบโรคนี้ได้ทุกภาค โดยพบบ่อยในภาคตะวันออกเฉียงเหนือและภาคกลาง

1. พยาธิตัวแก่อยู่ในปอดหนู → ออกไข่ → ตัวอ่อนปะปนออกมากับอุจจาระหนู

2. ตัวอ่อนไชเข้า “หอย” น้ำจืด น้ำบก และหอยทาก เช่น หอยโข่ง หอยขม หอยเชอรี่ หอยทากยักษ์ แล้วเจริญเป็น “ตัวอ่อนระยะติดต่อ”

3. เมื่อคนกินหอย (หรือสัตว์พาหะอื่น) ที่มีตัวอ่อนระยะติดต่อโดยไม่ปรุงสุก → ตัวอ่อนเข้าสู่ร่างกาย

4. ตัวอ่อนเดินทางเข้าสู่ “ระบบประสาทส่วนกลาง” ได้แก่ สมอง ไขสันหลัง และตา ทำให้เกิดโรค

• รับประทานหอยดิบ โดยเฉพาะหอยโข่ง หอยขม หอยเชอรี่

• รับประทานกุ้ง ปูน้ำจืด กบ ตะกวด ที่ปรุงไม่สุก

• รับประทานผักสดที่ล้างไม่สะอาดและอาจมีทากเล็กๆ หรือเมือกหอยปนเปื้อน

• ดื่มน้ำที่ไม่สะอาด ปนเปื้อนตัวอ่อนพยาธิ

หลังกินตัวอ่อนเข้าไปประมาณ 1 – 4 สัปดาห์ ตัวอ่อนจะเดินทางไปที่ระบบประสาทส่วนกลาง ทำให้เกิด “โรคเยื่อหุ้มสมองอักเสบชนิดอีโอซิโนฟิล” (Eosinophilic meningitis)

• ปวดศีรษะรุนแรง (เป็นอาการเด่นที่สุด)

• มีไข้ คลื่นไส้ อาเจียน

• คอแข็ง (สัญญาณของเยื่อหุ้มสมองอักเสบ)

• ปวดกล้ามเนื้อ ปวดแสบปวดร้อนตามแขนขา

• อ่อนเพลีย ไวต่อแสง

• ชักเกร็ง อ่อนแรง อัมพาต

• หากพยาธิไชเข้าตา อาจทำให้ตาอักเสบ ตามัว ตาบอดได้

• ในรายรุนแรง อาจเสียชีวิตได้

• ไม่รับประทานหอย กุ้ง ปู กบ ตะกวด แบบดิบหรือสุกๆ ดิบๆ ปรุงให้สุกทั่วทั้งชิ้น

• ล้างผักและผลไม้ให้สะอาดด้วยน้ำไหลผ่านหลายๆ ครั้ง

• ดื่มน้ำสะอาด น้ำต้มสุก หรือน้ำขวดที่ได้มาตรฐาน

• ควบคุมประชากรหนูในบ้านและรอบบ้าน

• หลีกเลี่ยงการสัมผัสหอยทาก หรือล้างมือให้สะอาดทุกครั้งหลังสัมผัส

—————-

1. กินร้อน – ปรุงอาหารให้สุกทั่วทั้งชิ้น โดยเฉพาะเนื้อสัตว์น้ำจืด หอย กุ้ง ปู กบ

2. ช้อนกลาง ส่วนตัว -ใช้ช้อนกลางและแยกภาชนะ ลดการปนเปื้อน

3. ล้างมือ – ก่อนและหลังเตรียมอาหาร หลังสัมผัสดิน หลังเล่นกับสัตว์เลี้ยง

4. ล้างผักผลไม้ – ด้วยน้ำไหลผ่านหลายๆ ครั้ง

5. สวมรองเท้าและถุงมือ – เมื่อต้องสัมผัสดินหรือทำสวน

6. ดูแลสัตว์เลี้ยง – ถ่ายพยาธิตามกำหนด ฝึกให้ถ่ายเป็นที่ เก็บมูลสัตว์ทันที

7. สังเกตอาการ – ถ้ามีรอยแปลกๆ ใต้ผิวหนัง บวมเคลื่อนที่ได้ หรือปวดศีรษะรุนแรงร่วมกับประวัติกินอาหารเสี่ยง ให้รีบพบแพทย์

สัญญาณเตือนที่ท่านควรมาพบแพทย์ทันที หากมีอาการอย่างใดอย่างหนึ่งต่อไปนี้

• รอยเส้นคดเคี้ยวสีแดงใต้ผิวหนังที่ค่อยๆ ยาวขึ้น

• มีก้อนบวมแดงที่เคลื่อนที่ไปมาตามร่างกาย

• ปวดศีรษะรุนแรง ร่วมกับคอแข็ง ไข้ คลื่นไส้อาเจียน

• การมองเห็นผิดปกติ ตามัวโดยไม่ทราบสาเหตุ

• ปวดแสบร้อนตามแขนขาโดยไม่ทราบสาเหตุ

นัดหมายตรวจพยาธิ https://www.tropmedhospital.com/booking/parasite-clinic.html

———————

ผศ.ดร.นพ.สัณฑ์ ม่วงน้อยเจริญ รองผู้อำนวยการโรงพยาบาลเวชศาสตร์เขตร้อน

แหล่งข้อมูล: www.tropmedhospital.com

Facebook: โรงพยาบาลเวชศาสตร์เขตร้อน